Een democratie is een staatsvorm waarbij de bevolking zelf meebeslist over het bestuur. In een democratie hebben burgers rechten én plichten. België is een parlementaire democratie én een rechtsstaat.
Een staat waarin wetten en rechten voor iedereen gelden, ook voor de overheid. Geen enkele persoon of instelling staat boven de wet.
Een staatsvorm waarbij het volk — direct of via vertegenwoordigers — meebeslist over het bestuur van het land.
Welke rechten heb jij als 12-jarige burger in België? En welke plichten? Bespreek met een klasgenoot.
Een ware democratie steunt op zeven fundamentele principes. Samen vormen ze de basis van een vrije en rechtvaardige samenleving.
Niet alle landen zijn democratisch. In een autoritair regime of dictatuur bepaalt één persoon of een kleine groep alles. Er zijn geen vrije verkiezingen, geen persvrijheid en de rechterlijke macht is niet onafhankelijk. Burgers hebben weinig of geen inspraak.
| Kenmerk | Democratie | Dictatuur |
|---|---|---|
| Verkiezingen | Vrij en eerlijk | Niet of nep |
| Persvrijheid | Gegarandeerd | Gecensureerd |
| Rechterlijke macht | Onafhankelijk | Gecontroleerd |
| Inspraak burger | Centraal | Beperkt of afwezig |
Welk principe van democratie vind jij het belangrijkste? Waarom? Zou een land nog een echte democratie zijn als één van die principes ontbreekt?
In België — en in elke democratie — zijn er drie machten die elk een andere rol vervullen. Zij controleren elkaar zodat geen enkele macht te groot wordt. Dit noemt men de trias politica.
Stelt wetten op en controleert de regering. Bestaat uit volksvertegenwoordigers die rechtstreeks verkozen worden door de burgers.
Voert de wetten uit en bestuurt het land. Bestaat uit de minister-president (premier) en ministers die elk een domein beheren.
Beoordeelt conflicten en misdrijven. Rechters zijn onafhankelijk en passen de wet toe zonder invloed van de politiek.
Deze drie machten controleren elkaar: het parlement controleert de regering, de rechtbanken oordelen of wetten de grondwet respecteren, en de regering kan wetten voorstellen maar niet zelf goedkeuren. Zo kan geen enkele macht alles alleen beslissen.
De scheiding der machten werd voor het eerst grondig beschreven door de Franse filosoof Montesquieu (1748). Hij stelde dat vrijheid alleen mogelijk is als de drie machten gescheiden zijn en elkaar in evenwicht houden.
België heeft 4 bestuursniveaus, van dichtstbij de burger tot het hoogste nationale niveau. Elk niveau heeft zijn eigen bevoegdheden en bestuursinstellingen.
Het dichtst bij de burger. Verantwoordelijk voor dagelijkse zaken: straten en riolen, lokale politie, basisscholen, OCMW (Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn), bibliotheek, sportinfrastructuur.
Bestuur: College van burgemeester en schepenen (uitvoerend) + Gemeenteraad (wetgevend)
Coördineert de gemeenten. Verantwoordelijk voor: toerisme, provinciale wegen, provinciale scholen en instellingen, milieu op provinciaal niveau. België heeft 5 Vlaamse, 5 Waalse en de provincie Waals-Brabant.
Bestuur: Gedeputeerden + gouverneur (uitvoerend) + Provincieraad (wetgevend)
België is een federale staat met een unieke structuur: het heeft zowel gemeenschappen als gewesten naast elkaar. Dit maakt België uniek in de wereld.
Grondgebiedgebonden — bevoegdheden op basis van grondgebied: economie, milieu, mobiliteit, ruimtelijke ordening, wonen.
Persoonsgebonden — bevoegdheden op basis van taal en cultuur: onderwijs, cultuur, media, welzijn, jeugd.
Beheert nationale zaken die alle Belgen aangaan: defensie (leger), sociale zekerheid (pensioenen, werkloosheid), justitie, federale politie, buitenlandse zaken, spoorwegen.
Bestuur: Federale Regering + eerste minister (uitvoerend) + Federaal Parlement: Kamer van Volksvertegenwoordigers + Senaat (wetgevend)
Waarom heeft België zowel gewesten als gemeenschappen? Welk probleem wilde men hiermee oplossen? Denk aan de taalverschillen en de economische verschillen in ons land.
Als burger in een democratische rechtsstaat heb je zowel rechten als plichten. Rechten beschermen jou; plichten zorgen ervoor dat de samenleving goed kan functioneren.
Burgers in een democratie kunnen actief meewerken aan het beleid, niet alleen via verkiezingen. Er zijn verschillende manieren om je stem te laten horen:
België is een van de weinige landen ter wereld met een stemplicht: elke Belg van 18 jaar en ouder is verplicht te gaan stemmen. Wie niet stemt zonder geldige reden kan een boete krijgen. Het idee achter de stemplicht is dat democratie het best werkt als zoveel mogelijk burgers deelnemen.
De democratie is het slechtste regeringssysteem, op alle andere na die al eens zijn uitgeprobeerd.
Oefening 1
De drie machten
Noem de 3 machten in een democratie. Wat doet elk van hen? Geef voor elke macht een concreet Belgisch voorbeeld van een instelling die ertoe behoort.
Oefening 2
Bestuursniveaus
Welk bestuursniveau is verantwoordelijk voor elk van de volgende zaken?
Tip: denk na of het een nationale, regionale, gemeenschaps- of lokale zaak is.
Oefening 3
Scheiding der machten
Waarom is de scheiding der machten zo belangrijk? Wat kan er misgaan als één macht alles controleert? Geef een historisch of huidig voorbeeld van een land waar dit mis is gegaan.
Oefening 4
Gewesten en gemeenschappen
Wat is het verschil tussen een gewest en een gemeenschap in België?
Oefening 5
Rechten en plichten
Als Belgisch burger heb je zowel rechten als plichten.
Tip: gebruik de begrippen “democratie” en “participatie” in je antwoord op vraag 3.