Een dodenmasker van puur goud, gevonden in het bijna ongeschonden graf van een jonge farao
| Soort voorwerp | Dodenmasker van een farao |
| Materiaal | Goud, met lapis lazuli en gekleurd glas |
| Waar gevonden | De Vallei der Koningen bij Loexor, Egypte |
| Wanneer | ca. 1323 v.Chr. (gevonden in 1922) |
| Te zien in | Het Egyptisch Museum / Groot Egyptisch Museum, Cairo |
| Relevante hoofdstukken | H11 (Het oude Egypte) |
Het masker van Toetanchamon is misschien wel het beroemdste voorwerp uit het oude Egypte. Het is een dodenmasker van bijna puur goud, dat over het hoofd van de gemummificeerde farao werd gelegd. Het weegt meer dan tien kilo. De ogen zijn gemaakt van wit gesteente en zwart glas, en de blauwe strepen van het hoofddoek zijn van lapis lazuli, een kostbare blauwe steen. Op het voorhoofd prijken een gier en een cobra, de beschermsymbolen van de farao.
Toetanchamon was een farao die heel jong stierf, rond zijn negentiende, na een korte regering. In zijn eigen tijd was hij niet bijzonder belangrijk. Juist daardoor raakte zijn graf vergeten — en dat redde het. Bijna alle koningsgraven in de Vallei der Koningen werden in de oudheid al leeggeroofd. Het graf van de onbekende Toetanchamon bleef bijna onaangeroerd onder het zand en puin liggen.
In 1922 vond de Britse archeoloog Howard Carter het graf na jaren zoeken. Toen hij een gaatje in de dichtgemetselde deur maakte en met een kaars naar binnen tuurde, vroeg zijn geldschieter of hij iets zag. Carter antwoordde naar verluidt: «Ja, prachtige dingen.» Het graf zat vol met goud, meubels, wagens, sieraden en duizenden voorwerpen. In het hart ervan, in een reeks kisten en sarcofagen, lag de mummie met het gouden masker.
Het masker en het graf zijn een ongeschreven bron van onschatbare waarde. Omdat het graf bijna ongeplunderd was, konden archeologen voor het eerst zien hoe een koninklijke begrafenis er echt uitzag, met alle voorwerpen nog op hun plaats. Daaruit leren we ontzettend veel over het Egyptische geloof: de Egyptenaren dachten dat je in het hiernamaals verder leefde, en daarom gaven ze de dode alles mee wat hij nodig kon hebben — tot aan eten, wapens en spelletjes toe.
Het goud vertelt ook iets over macht en rijkdom. Een farao kon zoveel kostbaar materiaal en zoveel vakmanschap inzetten dat zelfs een onbelangrijke, jong gestorven koning met tien kilo goud werd begraven. Stel je dan voor wat er in de graven van de grote farao's moet hebben gelegen, voordat dieven die leeghaalden. Zo helpt deze bron ons om iets te begrijpen wat helemaal verloren is gegaan.
Toch moet een historicus voorzichtig blijven. Een prachtig koningsgraf vertelt ons vooral over de wereld van de elite: de farao, de priesters, de hofkunstenaars. Over het leven van de gewone Egyptenaar — de boer langs de Nijl, de arbeider die de graven uithakte — zegt het masker bijna niets. Een spectaculaire bron kan ons gemakkelijk doen vergeten dat de meeste mensen in een heel andere wereld leefden dan die van het goud.
Na de ontdekking ontstond het verhaal van de «vloek van de farao», omdat enkele mensen rond het graf overleden. In werkelijkheid leefden de meeste opgravers nog jarenlang — de vloek was vooral een verzinsel van de kranten.
Toetanchamons graf bevatte meer dan 5.000 voorwerpen: strijdwagens, tronen, sieraden, kledij en zelfs bossen die als wandelstok dienstdeden. Carter en zijn team waren er bijna tien jaar mee bezig.
De farao had voetproblemen en liep waarschijnlijk mank: in zijn graf lagen meer dan honderd wandelstokken. Een onverwacht menselijk detail bij zoveel goud.