Een ronde schijf die de wereld letterlijk aan het rollen bracht — en veel later werd uitgevonden dan je zou denken
| Wat | Een ronde schijf die om een as draait, voor transport en machines |
| Wanneer | Pottenbakkersschijf ca. 4000 v.Chr.; wagenwiel ca. 3500 v.Chr. |
| Waar | Mesopotamië en Midden-Europa |
| Domein(en) | Economisch, sociaal, militair |
| Relevante hoofdstukken | H9 (De landbouwrevolutie), H10 (De eerste steden en rijken) |
Een wiel lijkt zo eenvoudig dat je zou denken dat de mens het meteen heeft uitgevonden. Toch is dat niet zo. Mensen beheersten het vuur, maakten kunst en bedreven al duizenden jaren landbouw vóórdat het eerste wiel verscheen. Dat komt doordat een echt werkend wiel knap lastig is: het wiel moet perfect rond zijn, en het moet vastzitten aan een gladde, ronde as waar het soepel omheen kan draaien. Dat samenspel van wiel en as is het echte geheim.
Het opvallende is dat het wiel waarschijnlijk niet eerst voor transport werd gebruikt, maar voor het maken van potten. De pottenbakkersschijf — een ronddraaiende plaat waarop je klei mooi rond vormt — is ouder dan het wagenwiel. Pas rond 3500 voor Christus, in Mesopotamië en in Midden-Europa, kwamen mensen op het idee om een liggende schijf rechtop te zetten en er een wagen op te bouwen.
De eerste wagenwielen waren zwaar en massief: gewoon dikke ronde schijven, vaak uit drie aan elkaar gezette houten planken. Ze waren stevig, maar log. Veel later, rond 2000 voor Christus, bedachten mensen het veel lichtere spaakwiel: een wiel met een buitenrand en dunne spaken naar het midden, met veel lege ruimte ertussen. Zo'n wiel woog veel minder en kon dus veel sneller rollen. Dat was de geboorte van de snelle strijdwagen.
Met het wiel veranderde vooral het economische leven. Voor het wiel moesten mensen alles dragen of door dieren laten sleuren. Een kar op wielen kon plots veel meer vracht vervoeren met veel minder moeite. Boeren konden hun oogst naar de markt brengen, handelaars konden goederen over grotere afstanden vervoeren, en bouwers konden zware stenen verplaatsen. Het wiel maakte de wereld als het ware kleiner: dingen en mensen konden verder en sneller reizen.
Het is een mooi voorbeeld van oorzaak en gevolg. Beter transport zorgde voor meer handel; meer handel zorgde voor rijkere steden; en rijkere steden zorgden voor meer macht. Steden die aan handelsroutes lagen, groeiden uit tot belangrijke centra. Het wiel hielp zo mee om de eerste grote steden en rijken te laten bloeien.
Maar het wiel had ook een militaire kant. Het lichte spaakwiel maakte de strijdwagen mogelijk: een snelle, door paarden getrokken wagen van waaruit krijgers met pijl en boog of speer vochten. Volkeren met strijdwagens waren op het slagveld oppermachtig. Zo werd het wiel niet alleen een werktuig van handel en vrede, maar ook een wapen waarmee rijken oorlog voerden en gebieden veroverden. Een en dezelfde uitvinding veranderde dus tegelijk de economie, de samenleving en de oorlogvoering.
Het wiel is overal. Auto's, fietsen, treinen, vliegtuigen en winkelkarretjes rollen er allemaal op. Maar het wiel doet veel meer dan rijden. In elke machine draaien tandwielen, in een molen draait een rad, en in een klok tikken kleine wieltjes de tijd weg. Zelfs de harde schijf in een oudere computer draaide rond. Het idee van «iets dat om een as draait» zit verstopt in ontelbaar veel apparaten.
We gebruiken het wiel ook in onze taal. Als iets goed loopt, zeggen we dat het «op rolletjes» gaat. Als we niets nieuws hoeven te bedenken, zeggen we dat we «het wiel niet opnieuw moeten uitvinden». Dat spreekwoord laat precies zien hoe geniaal de uitvinding was: zo goed dat ze na vijfduizend jaar in de kern nog altijd hetzelfde werkt.
De grote beschavingen van Midden- en Zuid-Amerika, zoals de Maya's en de Azteken, kenden het wiel wel uit speelgoed, maar gebruikten het niet voor transport. Ze hadden namelijk geen grote trekdieren zoals paarden of ossen.
Het moeilijkste deel van het wiel was niet de ronde schijf, maar de as. Wiel en as moesten precies op elkaar passen: te strak en het wiel draaide niet, te los en de wagen viel uit elkaar.
Een van de oudste afbeeldingen van een wagen met wielen staat op een kleitablet uit Mesopotamië van meer dan 5000 jaar oud — geschreven met spijkerschrift, een andere uitvinding uit dezelfde wereld.