Sokrates

Er zijn maar weinig mensen in de geschiedenis die zo weinig nalieten en toch zo'n diepe indruk maakten op de wereld. Sokrates schreef geen enkel woord op. Hij stichtte geen school, regeerde geen stad, leidde geen leger. Hij liep blootsvoets door de straten van Athene, droeg altijd hetzelfde eenvoudige gewaad en sprak met iedereen die hij tegenkwam. En toch beschouwen filosofen tot op vandaag hem als een van de grootste denkers die ooit heeft geleefd.

Sokrates werd rond 470 v.Chr. geboren in Athene als zoon van een steenhouwer en een vroedvrouw. Als jongeman leerde hij vermoedelijk het vak van zijn vader — er bestaan verhalen over beelden die hij gehouwen zou hebben op de weg naar de Akropolis — maar al vroeg trok de filosofie hem meer aan dan het vakmanschap. Rijkdom interesseerde hem niet. Een comfortabel leven evenmin. Wat hem dreef, was iets anders: de waarheid, de rechtvaardigheid, de vraag wat het betekent om goed te leven.

Zijn methode om die vragen te onderzoeken was radicaal eenvoudig en tegelijkertijd vernietigend voor wie zichzelf als wijs beschouwde. Sokrates stelde vragen. Niet om antwoorden te geven, maar om zijn gesprekspartner ertoe te brengen zijn eigen onwetendheid te ontdekken. Die aanpak heet de socratische methode of maieutiek — van het Griekse woord voor verloskunde, want Sokrates zei zelf dat hij ideeën hielp "baren" bij anderen, net zoals zijn moeder baby's ter wereld hielp brengen. Hij begon een gesprek met ogenschijnlijk simpele vragen: Wat is moed? Wat is rechtvaardigheid? Wat is vroomheid? En stap voor stap liet hij zijn gesprekspartner inzien dat zijn aanvankelijke antwoorden ontoereikend waren.

Zijn beroemdste uitspraak vat dit mooi samen: "Ik weet dat ik niets weet." Daarmee bedoelde hij niet dat hij dom was, maar dat echte wijsheid begint bij het inzien van de grenzen van je eigen kennis. De meeste mensen, zo stelde hij vast, dachten dat ze wijs waren — maar konden dat niet waarmaken zodra hij doorvroeg.

Sokrates was een opvallende figuur in de Atheense samenleving. Hij liep blootsvoets, ook in de winter. Hij at weinig. Hij droeg altijd hetzelfde kledingstuk, ongeacht het seizoen. Hij had geen betaald werk. Zijn vrouw Xanthippe en hun kinderen moesten rondkomen terwijl hij op het stadsplein filosofeerde met wie maar wilde luisteren. Rijke jongemannen volgden hem met enthousiasme. Gevestigde politici, generaals en ambachtslieden vonden zijn vragen vervelend en zijn aanwezigheid storend. Sokrates was een provocateur — niet door luid te zijn of gewelddadig, maar door simpelweg door te blijven vragen.

Tussendoor was hij ook soldaat. Tijdens de Peloponnesische Oorlog (431–404 v.Chr.) diende Sokrates als hopliet — een zwaargewapende infanterist. Bij het beleg van Potidaea (432 v.Chr.) en later bij de slag bij Delion (424 v.Chr.) toonde hij buitengewone moed: hij bleef kalmte bewaren en weigerde te vluchten toen het slecht ging. Die combinatie — filosoof én soldaat, denker én moedig man — maakte hem in de ogen van zijn tijdgenoten nog opmerkelijker.

In 399 v.Chr. werd Sokrates aangeklaagd voor twee misdaden: goddeloosheid (het niet-erkennen van de goden van de stad en het invoeren van nieuwe, vreemde godheid) en het corrumperen van de jeugd. Of die aanklacht oprecht was, is historisch omstreden. Athene had net een verwoestende oorlog verloren tegen Sparta. Een oligarchische coup had de stad in het bloed gebad; de democratie was hersteld maar broos. Sokrates had nauwe banden met mannen die bij die coup betrokken waren geweest, waaronder de beruchte Alkibiades en Kritias. Voor sommige Atheners was hij politiek gevaarlijk geworden.

Het proces verliep verrassend. Sokrates verdedigde zichzelf met scherpzinnigheid en ironie. Hij bood geen berouw aan, vroeg geen genade en weigerde zijn gedrag te wijzigen. De rechtbank van vijfhonderd juryleden veroordeelde hem met een kleine meerderheid. Sokrates mocht zelf een alternatieve straf voorstellen — hij stelde voor dat Athene hem zou belonen in plaats van straffen. De rechtbank was woedend. De doodstraf werd uitgesproken.

Zijn vrienden regelden een vluchtmogelijkheid. Sokrates weigerde. Vluchten zou betekenen dat hij de wetten van Athene, de stad die hem had grootgebracht, aan zijn laars lapte. Dat kon niet. In het gezelschap van zijn vrienden, rustig en helder van geest, dronk hij de gifbeker met scheerling leeg. Hij stierf zoals hij had geleefd: kalm, vragend, onverschrokken.

En toch leeft hij voort. Zijn leerling Plato schreef de beroemde Dialogen, waarin Sokrates de hoofdrol speelt. Via Plato leerde de latere wereld zijn methode, zijn vragen en zijn ideeën kennen. Of Plato's Sokrates dezelfde man is als de historische Sokrates, is een vraag die niemand definitief kan beantwoorden. Maar de paradox blijft fascinant: de man die niets opschreef, is een van de best gedocumenteerde denkers uit de Oudheid.

En zijn dood roept nog altijd een pijnlijke vraag op: een democratie veroordeelde haar scherpste criticus. Was dat rechtvaardig? En wat zegt dat over de grenzen van de democratie?