Perikles

In het hart van de 5de eeuw voor Christus bestuurde één man de machtigste stadstaat van Griekenland — niet als tiran, niet als koning, maar als volksleider die jaar na jaar herverkozen werd. Zijn naam was Perikles, en gedurende bijna dertig jaar drukte hij zijn stempel op Athene op een manier die de stad voor altijd zou veranderen.

Perikles werd geboren rond 495 v.Chr. in een aristocratische familie. Zijn vader Xanthippos was een gerespecteerde veldheer; zijn moeder Agariste stamde af van de hervormingsgezinde staatsman Kleisthenes, die een generatie eerder de fundamenten van de Atheense democratie had gelegd. Perikles groeide dus op in een milieu waar politiek en macht vanzelfsprekend waren. Maar hij zou de democratie niet alleen erven — hij zou haar actief uitbreiden en verdiepen.

Zijn macht berustte op een slimme constructie. In Athene koos de volksverga­dering jaarlijks tien strategen — militaire leiders met ook politieke bevoegdheden. Perikles liet zich jaar na jaar herverkiezen. Hij was geen dictator: elke Atheense burger kon hem afzetten. Maar zijn redevoeringen waren zo overtuigend, zijn reputatie zo onbevlekt, dat de bevolking hem bleef volgen. De historicus Thucydides schreef het scherp neer: "Wat in naam een democratie was, was in werkelijkheid de heerschappij van de eerste burger." En toch werkte het systeem — zolang Perikles leefde.

Zijn grootste erfenis is in steen gebeiteld op de Akropolis. Na de Perzische invasie van 480 v.Chr. had de vijand Athene verwoest en de oude tempels platgebrand. Decennia later besloot Perikles tot een grootschalig bouwprogramma: de Akropolis zou herbouwd worden, en ditmaal mooier dan ooit tevoren. Het Parthenon, gewijd aan de godin Athena, verrees tussen 447 en 438 v.Chr. — een meesterwerk van witte marmer, geometrische precisie en beeldhouwkunst van de hand van de legendarische Pheidias. Naast het Parthenon verrezen het Erechtheion met zijn beroemde kariatiden en de imposante Propyleeën als ingangspoort.

Wie betaalde dit alles? Dat is de keerzijde van Perikles' roemrijke verhaal. De financiering van de bouwwerken liep voor een groot deel via de Delisch-Attische Bond, een militair verbond dat Athene had opgericht tegen de Perzen. De bondgenoten betaalden een jaarlijkse bijdrage die oorspronkelijk bedoeld was voor de gemeenschappelijke defensie. Perikles verplaatste de gemeenschappelijke schatkist van Delos naar Athene in 454 v.Chr. en gebruikte die middelen voor de bouw van Atheense monumenten. De bondgenoten protesteerden. Perikles verwierp hun bezwaren: zo lang Athene de Bond beschermde, had het het recht de middelen te beheren. Historici debatteren nog altijd over de ethische rechtvaardigheid van dit besluit.

Op politiek vlak ging Perikles verder dan zijn voorgangers. Hij voerde betaling in voor juryleden en ambtenaren: eerder konden alleen welgestelde burgers zich de tijd veroorloven om staatstaken uit te voeren. Met loon konden ook arme burgers deelnemen aan het bestuur van de stad. Dat was een radicale democratisering — naar de maatstaven van zijn tijd.

Maar die democratie kende haar grenzen, en Perikles zelf trok die grenzen scherp. Vrouwen, slaven en vreemdelingen (metoiken) hadden geen politieke rechten. In 451 v.Chr. voerde Perikles zelfs een wet in die het Atheens burgerschap beperkte tot personen van wie beide ouders Atheens waren — een maatregel die later zijn eigen gezin zou treffen.

In 431 v.Chr. brak de Peloponnesische Oorlog uit, een verwoestend conflict tussen Athene en Sparta en hun respectieve bondgenoten. Perikles' strategie was voorzichtig: vermijd een open veldslag met de superieure Spartaanse landmacht, bescherm de stadsmuren, en vertrouw op de Atheense vloot en financiële reserves. Het was een logisch plan. Maar de werkelijkheid was wreder dan de strategie. Athene's platteland werd jaarlijks door Sparta geplunderd; de bevolking week samen in de overbevolkte stad. En toen sloeg de pest toe.

In 429 v.Chr. stierf Perikles aan de pestziekte die tienduizenden Atheners het leven kostte. Hij was zevenenzestig jaar oud. Een jaar eerder had hij bij de begrafenis van de gesneuvelde soldaten zijn beroemde Lijkrede gehouden — een meesterwerk van retoriek dat via Thucydides bewaard gebleven is. Daarin prees hij niet de gevallenen, maar de stad waarvoor zij gevochten hadden: Athene als voorbeeld van vrijheid, openheid en democratie voor de hele wereld. Of die woorden de werkelijkheid exact weerspiegelden, is een vraag die historici tot vandaag bezighoudt.

Perikles liet een stad achter die mooier was dan hij haar aantrof, en een democratie die verder was ontwikkeld dan ze ooit geweest was. Maar ook: bondgenoten die zich uitgebuit voelden, een oorlog die Athene uiteindelijk zou verliezen, en een vraag die hij zelf niet beantwoordde — voor wie gold die vrijheid eigenlijk?