Homeros

Er zijn niet veel historische figuren over wie zo weinig zeker is als over Homeros. We weten niet wie hij precies was. We weten niet zeker of hij echt bestaan heeft. We weten niet of één persoon de verhalen heeft geschreven of vele dichters over generaties heen. En toch heeft nauwelijks iemand meer invloed gehad op de Westerse cultuur dan deze raadselachtige man uit het oude Griekenland.

Homeros is de naam die de traditie verbindt aan de twee grootste epische gedichten uit de Grieks-Romeinse oudheid: de Ilias en de Odyssee. Beide werken werden ca. 800–700 v.Chr. in hun geschreven vorm vastgelegd — maar ze zijn veel ouder. Eeuwenlang waren het gezongen verhalen: barden, aoidoi in het Grieks, reisden van stad tot stad en zongen de verhalen uit het hoofd, telkens opnieuw, telkens lichtjes anders. Het geheel van de epische traditie was een levend geheugen van de Griekse samenleving. Homeros was, als hij al één persoon was, degene die dit alles voor het eerst op schrift stelde — of in ieder geval de dichter wiens versie is bewaard gebleven.

De vraag of Homeros echt bestond, heet in de wetenschap de Homerische Kwestie. Het debat woedt al meer dan twee eeuwen. Sommige wetenschappers geloven dat één briljant dichter de gedichten componeerde. Anderen denken dat het de samengebrachte creatie is van vele generaties zangers. Weer anderen geloven dat er inderdaad een historische Homeros was, maar dat hij maar een deel van het werk schreef. Een definitief antwoord bestaat vooralsnog niet. Wat we wel weten: de gedichten zijn reëel, ze zijn indrukwekkend, en ze hebben de wereld veranderd.

De Ilias vertelt over een episode uit de Trojaanse Oorlog — de belegering van de stad Troje door een coalitie van Griekse helden. Het centrale thema is de woede van de Griekse held Achilles, die zijn vriend Patroklos ziet sterven en daarna de Trojaanse held Hektor doodt. Het is een verhaal over eer, wraak, vergankelijkheid en de verwoestende kracht van de oorlog. Maar ook over iets dat leerlingen vandaag nog herkennen: vriendschap, verdriet, en de vraag of wraak écht oplost wat pijn doet.

De Odyssee is heel anders van toon. Het volgt de thuisreis van de slimme Griekse held Odysseus na de val van Troje. Die reis duurt tien jaar — vol gevaren, monsters en verleidingen: de betoverende tovenares Circe, de eenogige reus de Cycloop Polyphemus, het eiland van de doden, de Sirenen met hun dodelijke gezang. Odysseus maakt het thuis door niet de sterkste, maar de slimste te zijn. Het is een verhaal over verlangen, trouw en doorzettingsvermogen. Het is ook een verhaal dat tot de verbeelding van elke leeftijd spreekt.

Voor de Grieken waren deze gedichten niet zomaar verhalen — ze waren een fundament van de opvoeding. Kinderen in Athene leerden grote stukken van de Ilias en Odyssee van buiten. Schrijvers, filosofen en politici citeerden eruit alsof het vanzelf sprak. Aristoteles gebruikte Homeros als voorbeeld in zijn verhandeling over de dichtkunst. Alexander de Grote sliep naar verluidt met een exemplaar van de Ilias onder zijn kussen, bezorgd door zijn leraar Aristoteles zelf.

De invloed van Homeros reikt verder dan de oudheid. Kijk maar eens naar woorden die wij vandaag nog gewoon gebruiken: een odyssee — een lange, avontuurlijke reis — komt rechtstreeks van Odysseus. Een achilleshiel — iemands zwakke punt — verwijst naar de mythe van Achilles. Een Trojaans paard is een bedrog dat van binnenuit vernietigt. Zelfs als je nooit van Homeros hebt gehoord, gebruikt je zijn beelden en zijn verhalen elke dag.

Homeros zelf is in de traditie meestal afgebeeld als een blinde, bejaarde bard. Of dat klopt, weten we niet. Maar het beeld past: iemand die niet met zijn ogen ziet, maar met woorden een hele wereld oproept — helder en kleurrijk en levend, zelfs drieduizend jaar later.