Hatsjepsoet

Stel je voor: een vrouw stapt een zaal binnen, gekleed in de dubbele kroon van Boven- en Neder-Egypte. Aan haar kin hangt een valse gouden baard — het symbool van goddelijke macht dat elke farao droeg. Ze zet zich op de troon van de goden. Ze is niet de vrouw van een farao. Ze is de farao. Haar naam is Hatsjepsoet, en ze zal ruim twintig jaar lang over Egypte heersen.

Hatsjepsoet werd rond 1507 v.Chr. geboren in Thebe — het religieuze hart van het Egyptische Rijk — als dochter van farao Thoetmosis I. Ze groeide op in het paleis, tussen priesters, schrijvers en hofbeambten. Haar vader was een succesvol veldheer die het rijk had uitgebreid tot ver in Nubië en het Nabije Oosten. Hatsjepsoet leerde aan zijn zijde hoe een rijk bestuurd werd.

Rond 1492 v.Chr. trouwde ze met haar halfbroer Thoetmosis II — een gebruikelijke praktijk in de Egyptische koninklijke familie, bedoeld om de macht binnen de dynastie te houden. Thoetmosis II was zwak en ziekelijk; hij stierf al na een korte regeringsperiode. Zijn erfgenaam was zijn zoon Thoetmosis III, verwekt bij een bijvrouw — nog een kind, te jong om te heersen. Hatsjepsoet werd zijn regentes: ze zou regeren in naam van de jonge troonopvolger, totdat hij oud genoeg was.

Maar Hatsjepsoet had andere plannen.

Rond 1479 v.Chr. — slechts enkele jaren na haar aanstelling als regentes — kroonde Hatsjepsoet zichzelf tot farao. Niet regentes. Niet koningin. Farao. Ze droeg de dubbele kroon, de valse baard, de stier-staart aan haar lendendoek. Alle ceremoniële symbolen van de farao werden de hare. Waarom de baard? Niet om mensen te bedriegen — haar vrouwelijke naam bleef in gebruik. De baard was een religieus en politiek symbool: het toonde dat zij de rol vervulde die alleen de farao mocht vervullen. Het was een boodschap in beelden: ik ben de farao van Egypte, in alles.

En ze regeerde. Niet als figurant, maar als een werkelijk staatshoofd. Haar eerste grote project: grootschalige bouwwerken. Overal in Egypte liet ze tempels optrekken, uitbreiden en verfraaien. Haar hoogtepunt was de tempel van Deir el-Bahari, aan de westelijke oever van de Nijl bij Thebe. De tempel is gebouwd in drie niveaus, verbonden door brede hellingbanen, openend naar de rotswand die er achter opdoemt als een natuurlijke kathedraal. Wandreliëfs vertellen in beeld haar geschiedenis: haar goddelijke geboorte, haar kroningsceremonies, haar handelsexpedities. Tot op vandaag geldt Deir el-Bahari als een van de meest indrukwekkende bouwwerken van het oude Egypte.

Die handelsexpedities vormen een apart hoofdstuk. Rond 1470 v.Chr. stuurde Hatsjepsoet een vloot van vijf grote schepen naar het mysterieuze land Poent — waarschijnlijk ergens aan de kust van het huidige Somalië of Eritrea. De reliëfs op de muren van Deir el-Bahari beschrijven de expeditie in uitzonderlijk detail: de ronde, op palen gebouwde huizen van de bewoners van Poent, de koningin van dat land die zelf de Egyptenaren begroette, de vaartuigen zwaar beladen met wierookbomen, ebben hout, ivoor, goud en reukharsen. Het was geen veroveringsveldtocht, maar een handelsmissie — een blijk van de economische ambitie en de diplomatieke flair van Hatsjepsoet.

Haar stiefzoon Thoetmosis III regeerde al die tijd naast haar — hij had zijn eigen functies, met name militaire. Er is lange tijd beweerd dat er spanning bestond tussen hen, dat zij hem opzij schoof en hij haar haatte. Maar historici zijn vandaag genuanceerder: de twee lijken lange tijd naast elkaar te hebben geregeerd, elk met een eigen rol. De echte breuk lijkt pas te zijn gekomen na Hatsjepsoets dood, rond 1458 v.Chr.

Want wat er daarna gebeurde, is een van de meest intrigerende mysteries van de Egyptologie. Thoetmosis III — of misschien zijn opvolger — liet Hatsjepsoets naam systematisch uitwissen. Op tempelmuren, op obelisken, op standbeelden: haar naam werd uitgehakt of overgeplakt. Haar beelden werden vernield en begraven. Waarom? Jaloezie? Politieke noodzaak? Wilde hij haar regeerperiode wissen zodat de officiële dynastieke lijn er ononderbroken uitzag, van zijn vader naar hemzelf? We weten het niet zeker. Maar het resultaat was dat Hatsjepsoet eeuwenlang letterlijk verdwenen was uit de geschiedenis.

Pas in de 19de en 20ste eeuw begonnen Egyptologen haar naam terug te vinden — onder het pleisterwerk, achter de stenen blokken, in archieven. En in 2007 identificeerden wetenschappers haar mummie via DNA-onderzoek: een tand die was gevonden in een van haar kisten paste precies in een schedel die al lange tijd in de collectie van het Egyptisch Museum in Caïro lag. Na meer dan drieduizend jaar had Hatsjepsoet eindelijk haar naam terug.

Vandaag staat haar standbeeld trots in het Metropolitan Museum of Art in New York. Ze kijkt je aan met de rustige vastberadenheid van iemand die wist wat ze deed — en dat deed, ondanks alles.