Hannibal Barca

Niet ver van de kust van het huidige Tunesië, op de plek waar nu de stad Tunis staat, lag ooit een van de machtigste steden van de antieke wereld: Carthago. Het was een handelsimperium dat de westelijke Middellandse Zee beheerste met zijn schepen en zijn zilver. En het was de geboortestad van Hannibal Barca, in het jaar 247 voor Christus.

Zijn vader, Hamilcar Barca, was de eerste grote Carthaagse generaal die de Carthagers een nieuw toekomstperspectief gaf na de vernedering van de Eerste Punische Oorlog (264–241 v.Chr.), waarbij Rome hen Sicilië had afgenomen. Hamilcar weigerde te berusten. Hij veroverde grote delen van het Iberisch schiereiland (het huidige Spanje en Portugal) voor Carthago, en bouwde er een nieuwe machtsbasis op, ver van de Romeinse invloed. Maar voor hij vertrok naar Spanje, nam hij zijn kleine zoon mee naar het altaar van de goden. Volgens het verhaal — misschien historisch, misschien een legende, maar in elk geval veelzeggend — vroeg de jonge Hannibal zijn vader of hij mee mocht. Hamilcar keek hem aan en zei: “Alleen als je zweert voor de goden dat je Rome nooit als vriend zult beschouwen.” De kleine Hannibal zwoer het. En hij hield woord zijn hele leven lang.

Hannibal groeide op in de Carthaagse legerbasissen in Spanje, omgeven door soldaten, strategie en campagnes. Hij leerde het vak van de grond op. Toen hij de leiding over het leger overnam, was hij amper zesentwintig jaar oud. En meteen zette hij de volgende stap in een plan dat al jarenlang in zijn hoofd had gerijpt: hij zou Rome aanvallen. Maar niet van de zeekant, zoals men verwachtte. Hij zou Rome via de achterdeur aanvallen.

In 218 v.Chr. zet hij zijn leger in beweging vanuit Spanje: tienduizenden soldaten, cavaleristen, en — het meest legendarische detail van de hele campagne — 37 oorlogsolifanten. Ze trekken door het huidige Frankriék (toen Gallië), bereiken de voet van de Alpen in de herfst, en beginnen aan de moordende overtocht over de besneeuwde bergpassen. Het is een van de meest adembenemende ondernemingen uit de militaire geschiedenis. De koude is genadeloos, de bergpaden smal en gevaarlijk, vijandige Gallische stammen vallen de stoet aan. De helft van zijn troepen overleeft de overtocht niet. Maar Hannibal, negenentwintig jaar oud, komt aan de Italiaanse zijde aan. Met wat er over is van zijn leger.

Wat volgt, is een reeks veldslagen die militaire historici nog altijd bestuderen als meesterwerken van tactiek. Bij de Trebia in 218 v.Chr. lokt hij het Romeinse leger in een hinderlaag en vernietigt het. Bij het Trasimeense meer in 217 v.Chr. verstopt hij zijn hele leger in de mist langs de oever en omsingelt een Romeins legioen van zo’n 15.000 man: ze worden allen gedood of gevangengenomen. Rome is geschokt. Maar het ergste moet nog komen.

In 216 v.Chr., op de vlakte bij Cannae in het zuiden van Italië, verzamelt Rome een leger van zo’n 80.000 soldaten — het grootste leger dat Rome ooit in het veld had gebracht. Ze willen Hannibal eens en voor altijd vernietigen. Hannibal heeft amper de helft zoveel manschappen. En toch ontwikkelt hij een tactiek die zijn naam voor eeuwig in de geschiedenisboeken zal schrijven: hij laat zijn centrum terugtrekken alsof het vlucht, trekt het Romeinse leger naar binnen, en sluit dan met zijn twee vleugels de omsingeling. Binnen enkele uren zijn zo’n 50.000 tot 70.000 Romeinse soldaten dood. Het was de bloedigste dag in de Romeinse geschiedenis ooit.

En nu stelt zich de vraag die historici al meer dan tweeduizend jaar bezighoudt: waarom trok Hannibal ná Cannae niet rechtstreeks op naar Rome? De stad lag open. Het Romeinse hart had net een verpletterende klap gekregen. Zijn generaal Maharbal zou gezegd hebben: “Je weet hoe je moet winnen, Hannibal, maar je weet niet hoe je van de overwinning moet gebruikmaken.” Waarom bleef hij talmen? Was het gebrek aan belegerings-materiaal? De hoop dat Rome’s bondgenoten nu zouden overlopen? Politieke druk vanuit Carthago dat hem geen versterkingen stuurde? We weten het niet zeker. Maar het is de beslissing die hem de oorlog zou kosten.

Want Rome gaf niet op. Ze wilden niet meer met Hannibal in open veld strijden. Ze lieten hem door Italië marcheren, vielen zijn bevoorradingslijnen aan, en stuurden ondertussen een andere generaal naar Spanje en daarna naar Afrika zelf: de briljante Scipio Africanus. Carthago riep Hannibal terug. In 202 v.Chr. ontmoetten de twee generaals elkaar op de vlakte van Zama, in het huidige Tunesië. Voor het eerst in zijn leven verloor Hannibal een veldslag. Carthago capituleerde.

Hannibal vluchtte, werd politiek actief in Carthago en later balling in het oosten. Overal waar hij kwam, gaf hij het Romeinse rijk hoofdpijn — hij adviseerde andere vorsten hoe ze Rome konden bevechten. Toen Rome zijn uitlevering eiste, koos hij zelf het einde. In 183 v.Chr., in Bithynië (het huidige Turkije), slikte hij vergif. Hij had gezworen nooit een vriend van Rome te zijn. Hij hield zijn eed tot het laatste.