Een geniale uitvinder en zijn zoon ontsnappen op vleugels van was — tot één van hen te dicht bij de zon vliegt
| Soort verhaal | Griekse mythe (waarschuwend verhaal) |
| Herkomst | Kreta & de Griekse wereld |
| Ouderdom | Eeuwenoud; bekend uit teksten vanaf ca. 500 v.Chr. |
| Bekend uit | Griekse en Romeinse schrijvers (o.a. Ovidius); vaasschilderingen |
| Relevante hoofdstukken | H12 (De Griekse wereld), H13 (Het klassieke Griekenland) |
Daedalus was de slimste uitvinder en bouwmeester van zijn tijd. Hij was het die voor koning Minos van Kreta het beroemde labyrint had ontworpen — het doolhof waarin de Minotaurus zat opgesloten. Maar juist omdat Daedalus zoveel wist, wilde Minos hem niet laten gaan. De koning sloot de uitvinder en zijn zoon Icarus op, hoog in een toren op het eiland.
Ontsnappen leek onmogelijk. De zee was bewaakt, de poorten waren bewaakt. Maar Daedalus keek omhoog en bedacht iets wat niemand voor mogelijk hield: als ze niet over zee of over land konden vluchten, dan zouden ze door de lucht gaan. Hij verzamelde veren van vogels, groot en klein, en plakte ze met bijenwas aan elkaar tot twee paar vleugels — één voor zichzelf en één voor zijn zoon.
Voor ze opstegen, gaf Daedalus zijn zoon een ernstige waarschuwing. Vlieg niet te laag, zei hij, want dan maakt het zeewater je veren nat en zwaar. Maar vlieg vooral niet te hoog, want de hitte van de zon zal de was doen smelten. Houd de middenweg, dat was de boodschap: niet te laag, niet te hoog.
Ze stegen op en het lukte! Vissers en boeren keken vol verbazing omhoog naar de twee figuren die als goden door de lucht vlogen. Maar Icarus was jong en overmoedig. Het vliegen voelde zo heerlijk dat hij zijn vader vergat. Hij steeg hoger en hoger, steeds dichter naar de zon. En toen gebeurde precies waarvoor Daedalus had gewaarschuwd: de was smolt, de veren lieten los, en Icarus stortte naar beneden, recht de zee in. Daedalus vloog radeloos verder en bereikte veilig het vasteland — alleen, en gebroken van verdriet.
Mensen kunnen niet vliegen met vleugels van was en veren — dat hoeven we niet te bewijzen. Deze mythe is dan ook een ander soort verhaal dan dat van Troje of Rome. Hier zit geen verborgen historische gebeurtenis in. Het is wat we een waarschuwend verhaal noemen: een verhaal dat vooral een les wil meegeven, niet iets uit het echte verleden wil navertellen.
Toch is het onderscheid tussen verleden en geschiedenis ook hier nuttig. De mythe vertelt ons niets betrouwbaars over een echte gebeurtenis, maar wel iets over de Grieken zelf: wat zij belangrijk vonden. De les van Icarus — wees niet overmoedig, ken je grenzen, luister naar wijze raad — was een waarde die de Grieken hoog in het vaandel droegen. Ze noemden overmoed zelfs met een apart woord: hybris.
De figuur van Daedalus, de geniale uitvinder, past dan weer bij een echte trek van de Griekse cultuur: hun bewondering voor vakmanschap, slimme techniek en menselijk vernuft. Mensen die met hun verstand problemen oplosten, werden in Griekenland geprezen. Zo verbindt een verzonnen verhaal zich met echte waarden uit het klassieke Griekenland.
Hoe weten historici dat dit mythe is en geen verslag? Door te kijken naar het soort bron en de inhoud. Een verhaal met onmogelijke gebeurtenissen, dat duidelijk een morele les bevat en in vele licht verschillende versies werd doorverteld door dichters, is geen ooggetuigenverslag. Door zich af te vragen waarom een verhaal verteld werd, herkennen historici het als mythevorming rond een idee, niet rond een feit.
We zeggen soms dat iemand “te dicht bij de zon vliegt” als die persoon door overmoed of grootheidswaan ten val komt. De waarschuwing van Daedalus klinkt dus al duizenden jaren door in onze taal.
Het zeegebied waar Icarus volgens het verhaal neerstortte, zou de Icarische Zee heten — een deel van de Egeïsche Zee bij het eiland Ikaria, dat ook naar hem genoemd zou zijn.
Daedalus, de mythische uitvinder, is voor veel mensen het symbool geworden van de menselijke drang om te uitvinden en te bouwen — van de eerste vliegtuigen tot moderne techniek.