Van stadstaat tot wereldmacht — bestuur, leger, economie en de nalatenschap die ons dagelijks leven nog steeds kleurt
Het is het jaar 100 na Christus. In het hart van Rome staat het Colosseum, een bouwwerk zo massief dat het de hemel lijkt te raken. Vandaag is het vol. Vijftigduizend mensen — slaven, vrije burgers, senatorenvrouwen, soldaten op verlof — zijn samengedrongen op de tribunes. De zon staat hoog. De geur van zand en zweet hangt in de lucht.
In de arena staat een man. Zijn naam is Spartianus. Hij is een murmillo — een gladiator met een helm, een schild en een kort zwaard. Zijn tegenstander, een retiarius, heeft hem net met een net gevangen en hem zijn schild ontroofd. Nu staat hij daar, de punten van de drietand op zijn borst gericht.
Spartianus kijkt omhoog. Vijftigduizend gezichten kijken terug. De keizer zit in zijn loge, rustig, bijna verveeld. De menigte schreeuwt. Duimen gaan omhoog. Of omlaag?
"Mitte!" roept de menigte. "Laat hem gaan!"
De keizer heft zijn hand. Spartianus knijpt zijn ogen dicht en wacht. Dit is Rome — een beschaving die in hetzelfde jaar aquaducten bouwt en mensen laat sterven voor vermaak. Een beschaving die vrede predikt en verovering bedrijft. Een beschaving die eeuwen later haar talen, haar recht en haar architectuur aan een heel continent zou nalaten.
Hoe kon één stad zo groot worden? En wat bleef er van haar over?
Dat is de vraag van dit hoofdstuk.
Eeuwenlang had Rome zichzelf bestuurd als een republiek: een staat zonder koning, waar twee consuls elk jaar werden gekozen en een senaat van aanzienlijke burgers de grote beslissingen nam. Dat systeem was trots en heilig voor de Romeinen. Niemand mocht koning worden — de herinnering aan de Etruskische koningen die Rome ooit had onderdrukt, lag nog vers in het geheugen.
Maar de Republiek liep op haar einde. De eerste eeuw voor Christus was er één lange reeks van burgeroorlogen. Julius Caesar trok in 49 v.Chr. met zijn legers de Rubicon over — de rivier die de grens vormde tussen zijn provincie en Italië zelf — en greep de macht. Hij werd vermoord op de Iden van Maart in 44 v.Chr. Na zijn dood volgde opnieuw een burgeroorlog, tot zijn geadopteerde neef en erfgenaam Octavianus zijn laatste tegenstander Marcus Antonius versloeg in de zeeslag bij Actium in 31 v.Chr.
In 27 v.Chr. gaf de senaat Octavianus de eretitel Augustus — "de verhevene". Maar Augustus was slim. Hij noemde zichzelf geen koning. Hij noemde zichzelf zelfs geen dictator. Hij deed alsof hij de Republiek herstelde en stapelde gewoon zoveel functies en titels op dat hij in de praktijk de enige machthebber was.
Letterlijk "eerste burger". De titel die Augustus voor zichzelf koos om te benadrukken dat hij geen koning was, maar slechts de eerste onder de burgers. In de praktijk was de princeps de alleenheerser van het Romeinse Rijk.
Opperbevelhebber van de legioenen. Oorspronkelijk een militaire eretitel, maar onder Augustus werd hij een vaste titel van de keizer. Ons woord "keizer" (en het Engelse "emperor") zijn beide afgeleid van imperator.
Augustus had dus meerdere titels tegelijk: hij was princeps (eerste burger), imperator (legeraanvoerder), pontifex maximus (hogepriester van de staat) en hij droeg de tribunicia potestas — de macht van een volkstribuun, wat betekende dat hij elk wetsvoorstel kon tegenhouden en zijn persoon onaantastbaar was. Door die titels te combineren behield hij de schijn van de Republiek terwijl hij in werkelijkheid meer macht had dan welke koning ook.
Na Augustus volgden dynastieke periodes. De Julisch-Claudische dynastie (27 v.Chr.–68 n.Chr.) omvatte keizers als Tiberius, Caligula, Claudius en Nero. De Flavische dynastie (69–96 n.Chr.) bracht Vespasianus, Titus en Domitianus. Het hoogtepunt van het keizerrijk beleefde Rome onder de Antonijnen (96–192 n.Chr.): Trajanus, Hadrianus, Antoninus Pius en Marcus Aurelius. Daarna volgden de Severijnen (193–235 n.Chr.), waarna het rijk in een periode van politieke instabiliteit gleed.
Het beroemde standbeeld van Augustus van Prima Porta (ca. 20 v.Chr., nu in de Vaticaanse Musea). Augustus staat in militaire houding met geheven arm, als bevelhebber en staatsman tegelijk. Links een tijdlijn van de Julisch-Claudische tot de Severische dynastie (27 v.Chr.–235 n.Chr.).
Augustus noemde zichzelf geen koning maar deed toch alles als een koning. Waarom was die schijn zo belangrijk voor hem? Wat zou er zijn gebeurd als hij openlijk de titel "rex" (koning) had aangenomen?
De Romeinse keizer was veel meer dan een politiek leider. Hij was tegelijk militair opperbevelhebber, wetgever, hoogste rechter en hogepriester. Die combinatie van functies maakte zijn macht bijna totaal. Toch was het Romeinse bestuur niet simpelweg een tirannie — het was een ingewikkeld systeem van instellingen, provincies en ambtenaren dat een enorm rijk moest draaiende houden.
De senaat bleef bestaan, maar verloor in de loop van de eerste twee eeuwen steeds meer zijn werkelijke macht. In theorie bestuurd hij de "senaatsprovincies" en had hij gezag over de schatkist. In de praktijk was de senaat een eerbewijzend orgaan geworden: zijn leden werden door de keizer beïnvloed of benoemd, en zijn besluiten konden gemakkelijk worden tegengehouden of genegeerd.
Het echte werk van het besturen van een rijk dat zich uitstrekte van Schotland tot Mesopotamië werd gedaan door een bureaucratisch apparaat. Provincies werden bestuurd door keizerlijke legaten (voor de militaire grensgebieden) of door senaatsproconsuls (voor de rustigere binnenprovincies). Onder hen stonden tal van ambtenaren, belastinginners en rechters.
Eén van de grote sterke punten van het Romeinse bestuur was de standaardisering: overal in het rijk gold hetzelfde rechtssysteem, dezelfde munt en dezelfde taal (het Latijn voor het westelijke deel, het Grieks voor het oostelijke). Dat maakte bestuur, handel en communicatie over enorme afstanden mogelijk.
Organogram van het Romeinse bestuur: de keizer bovenaan, daarna de senaat, dan de keizerlijke legaten en senaatsproconsuls per provincie, daarna de lokale stedelijke besturen (decuriones). Pijlen tonen de gezagslijnen.
Rome was ooit een kleine stadstaat aan de rivier de Tiber in midden-Italië. Hoe werd het het grootste rijk dat de westerse wereld had gekend? De groei was gradueel maar meedogenloos: eerst heel Italië veroverd, dan het westelijke Middellandse Zeegebied (na de overwinning op Carthago in 146 v.Chr.), daarna de oostkust en het Midden-Oosten. Toen Augustus aan de macht kwam, was het Middellandse Zeegebied al bijna volledig Romeins.
Latijn voor "onze zee". De Romeinen noemden de Middellandse Zee zo omdat ze er volledig de controle over hadden. Het water was geen grens meer, maar het midden van hun beschaving — een handelsader en verbindingsroute tussen alle delen van het rijk.
De grensverdedigingslijn van het Romeinse Rijk, bestaande uit forten, wachttorens, wallen en grachten. Augustus stelde de Rijn en de Donau in als de noordelijke grenzen van het rijk. De bekendste limes is de Hadrianuswal in het noorden van Britannia, gebouwd door keizer Hadrianus rond 122 n.Chr.
Augustus consolideerde het rijk en maakte de limes aan de Rijn en de Donau tot de vaste noordgrens. Na de ramp in het Teutoburgerwoud in 9 n.Chr. — waar drie Romeinse legioenen volledig werden vernietigd door Germaanse stammen — gaf hij de verdere verovering van Germanië op.
Zijn opvolgers breidden het rijk soms toch uit. Keizer Claudius veroverde Britannia in 43 n.Chr. en maakte er een Romeinse provincie van. Maar het grootste hoogtepunt van territoriale uitbreiding bereikte het rijk onder keizer Trajanus (98–117 n.Chr.). In zijn regeerperiode veroverde Rome Dacië (het huidige Roemenië), Arabië en tijdelijk zelfs Mesopotamië. In 117 n.Chr. besloeg het Romeinse Rijk zijn grootste oppervlakte ooit: van de muren van Hadrianus in Britannia tot de woestijnen van Noord-Afrika, van de Atlantische kust van Hispanië tot aan de Eufraat in het huidige Irak.
Daarna kromp het rijk langzaam in. Zijn opvolger Hadrianus gaf Mesopotamië op en koos bewust voor consolidering boven verdere uitbreiding. De limes werd versterkt, maar het offensief tijdperk was voorbij.
Kaart van het Romeinse Rijk ca. 117 n.Chr. (tijdperk Trajanus). In kleur: de kerngebieden van Italië, de senaatsprovincies en de keizerlijke provincies. Rode lijn: de limes. Sterren: Hadrianuswal, de Rijnforten en de Donauforten. Pijlen tonen de veroverde gebieden van Claudius (Britannia) en Trajanus (Dacië, Arabië).
Het Romeinse leger was een van de meest effectieve militaire organisaties die de antieke wereld kende. Augustus herorganiseerde het tot een professioneel beroepsleger: soldaten werden nu betaald en dienden 25 jaar lang. Dat was een enorme verandering ten opzichte van de vroegere burgermilities, die alleen voor campagnes werden opgeroepen.
Het hart van het leger bestond uit de legioenen: zwaar bewapende infanterie-eenheden van elk ongeveer 5.500 man. Rond het jaar 100 n.Chr. beschikte Rome over een dertigtal legioenen, goed voor meer dan 150.000 soldaten in de legioentroepen alleen. Daarboven kwamen de auxilia: hulptroepen van niet-Romeinse bondgenoten, ruiters en specialisten zoals Syrische boogschutters of Noord-Afrikaanse cavalerie. Samen telden de strijdkrachten op het hoogtepunt wellicht 400.000 man.
Wie geen Romein was maar wel 25 jaar trouw diende in de auxilia, verkreeg bij zijn ontslag het Romeinse burgerschap. Dit was een krachtig wervingsinstrument — het leger was voor velen van de veroverde volkeren de snelste weg naar sociale stijging.
Het Romeinse leger was niet alleen een instrument van verovering. In vredestijd bouwden de legioenen wegen, bruggen, forten en stadsmuren. De beroemde Romeinse wegenbouw was voor een groot deel militair werk: rechte, geplaveide wegen die van Rome naar elk hoekje van het rijk liepen, zodat legers snel konden worden verplaatst en bevoorraad. Die wegen werden later ook de ruggengraat van de Romeinse handel.
Het leger was ook een instrument van romanisering. Overal waar de legioenen zich vestigden, groeiden nederzettingen op die uitgroeiden tot Romeinse steden met theaters, badhuizen en forums. In die steden leerden de lokale bevolking Latijn, namen Romeinse gewoonten over en integreerden in de Romeinse beschaving. Het leger was zo de motor van culturele verspreiding.
Naast grensverdedigingslijn was de limes ook een levende zone van Romeinse aanwezigheid: langs de grens stonden forten, castra (kampen) die uitgroeiden tot steden, en een netwerk van wegen. De Hadrianuswal in Britannia (122 n.Chr.) is het meest bewaard gebleven voorbeeld.
De Zuil van Trajanus in Rome (ca. 113 n.Chr.). Een spiraalvormig reliëf van bijna 200 meter lang dat de verovering van Dacië afbeeldt. De zuil is onze rijkste beeldbron voor het Romeinse leger: wapens, kleding, verschansingstechnieken en gevechtsformaties zijn er gedetailleerd op weergegeven.
De Romeinse economie was in de eerste plaats een agrarische economie: het overgrote deel van de bevolking leefde van en op het land. Maar in de loop van de Republiek en het vroege Keizerrijk onderging het platteland een diepgaande transformatie. De kleine zelfstandige boeren — ooit de ruggengraat van de Republiek — werden steeds meer verdrongen door grote landgoederen.
Een groot landgoed, meervoud: latifundia. Na de verovering van het Middellandse Zeegebied kochten rijke Romeinse senatoren en ridders enorme stukken land bijeen en bewerkten die met slaven. De kleine boer kon niet concurreren met deze goedkope slavenarbeid en verloor zijn grond. Hij trok naar de stad of diende in het leger.
Het systeem waarbij mensen als eigendom worden beschouwd en geen rechten hebben. In het Romeinse Keizerrijk maakten slaven naar schatting ongeveer een derde van de bevolking van Italië uit. Ze werkten in de landbouw, de mijnen, de huishoudens van de rijken, en soms ook als docent, arts of kunstenaar.
Het Romeinse Rijk bezat één gemeenschappelijke munt: de denarius, een zilvermunt die overal in het rijk als betaalmiddel gold. Die gemeenschappelijke munt was essentieel voor de handel: kooplieden hoefden niet langer te ruilhandelen of te rekenen met tientallen lokale munten. De denarius smeerde de wielen van de Romeinse handelsmachine.
Het handelsnetwerk van Rome was indrukwekkend. Over de geplaveide wegen en via de zeeroutes van de mare nostrum circuleerden goederen van de ene uithoek van het rijk naar de andere. Graan uit Egypte en Noord-Afrika voedde de miljoenen inwoners van Rome en de andere grote steden. Olijfolie en wijn uit Hispanië en Gallia werden tot in Britannia verhandeld. Aardewerk uit Noord-Afrika dook op in Germania.
Maar de Romeinen handelden ook buiten hun eigen grenzen. Via de Zijderoute kwamen kostbare zijdestoffen uit China. Via de Indische Oceaan arriveerden specerijen, edelstenen en ivoor uit Indië en Arabische havens. Rome was in de eerste twee eeuwen van de gewone tijdrekening het centrum van een handelswereld die zich uitstrekte van China tot sub-Sahara-Afrika.
Kaart van de handelsroutes van het Keizerrijk ca. 100 n.Chr. Rode lijnen: Romeinse wegen. Blauwe lijnen: zeeroutes. Gele stippellijn: de Zijderoute naar China. Pictogrammen duiden de belangrijkste handelswaren aan per regio: graan (Egypte, Noord-Afrika), olijfolie (Hispanië, Griekenland), zijde en specerijen (India, China).
Was de Pax Romana echt "vrede"? Voor wie was het vrede en voor wie niet? Denk aan de slaven die de latifundia bewerkten, de veroverde volkeren die hun land zagen binnenvallen, en de Germanen en Perzen aan de grenzen.
De Romeinse samenleving was sterk hiërarchisch geordend. Je positie bij geboorte bepaalde bijna alles: je rechten, je kansen, je omgang met de wet. Bovenaan stond de kleine elite, onderaan de enorme massa van slaven en arme burgers.
De senatorenklasse was de hoogste stand. Senaatsfamilies bezaten enorme rijkdommen in land en waren de politieke elite van het rijk. Vlak daaronder stond de ridderstand (equites): rijke zakenlieden en hogere ambtenaren die geen senator waren. Samen vormden zij de honestiores — de eerlijken of aanzienlijken — die voor de wet anders werden behandeld dan gewone burgers.
De grote meerderheid van de vrije bevolking bestond uit gewone burgers, de humiliores. Zij hadden formeel burgerrechten maar weinig economische macht. Onder hen stonden de vrijgelatenen (liberti): voormalige slaven die hun vrijheid hadden gekregen of gekocht. Zij kregen beperkte burgerrechten maar mochten geen senator worden. Hun kinderen konden al volledig burger zijn.
Helemaal onderaan stonden de slaven. In het recht waren zij geen personen maar zaken: eigendom van hun meester, zonder rechten, zonder familie in juridische zin. Toch was de Romeinse slavernij niet ééntonig. Sommige slaven werkten in de gruwelijke omstandigheden van de mijnen en stierven er jong. Andere werkten als huisslaaf, arts, leraar of secretaris en leefden relatief goed. Vrijlating (manumissio) was mogelijk en niet zeldzaam.
De officiële vrijlating van een slaaf door zijn meester. Na manumissio werd de slaaf een libertus (vrijgelatene) en kreeg hij beperkte burgerrechten. Hij bleef wel bepaalde verplichtingen hebben tegenover zijn voormalige meester, die zijn patronus werd. De kinderen van een libertus waren volledig vrije burgers.
Vrouwen in Rome hadden meer vrijheid dan vrouwen in het klassieke Athene, maar bleven juridisch afhankelijk. Het Romeinse gezin stond onder de absolute macht van de vader of oudste mannelijke familieleden, de pater familias. Hij had formeel het recht van leven en dood over zijn kinderen, hoewel dat in de praktijk van de keizertijd zelden werd uitgeoefend.
Het ideaal was de matrona: de eerbiedwaardige gehuwde vrouw die haar huishouden bestuurde, haar kinderen opvoedde en haar man trouw steunde. Rijke Romeinse vrouwen konden echter een aanzienlijk eigen vermogen bezitten, contracten sluiten en in de praktijk veel economische zelfstandigheid genieten. Sommige namen ook actief deel aan het culturele leven van hun stad.
Arme vrouwen en slavinnen hadden veel minder bewegingsruimte. Slavinnen behoorden volledig toe aan hun meester en hadden geen juridische bescherming.
Piramide van de Romeinse standenmaatschappij. Van boven naar onder: keizer — senatorenklasse — ridderstand (equites) — vrije burgers (honestiores en humiliores) — vrijgelatenen (liberti) — slaven. Percentages geven de ruwe verhoudingen aan in de bevolking van Italië ca. 100 n.Chr.
De Romeinen waren van nature tolerant tegenover vreemde goden. Overal waar ze kwamen, namen ze de lokale godheden over, pasten ze aan hun eigen pantheon aan, of vereerden ze ze naast hun eigen goden. Dit systeem — het Grieks-Romeinse polytheïsme — was flexibel en uitnodigend.
De officiële staatsgoden waren dezelfde als de Griekse goden, maar met Latijnse namen: Jupiter was de oppergod (de Griekse Zeus), Mars de god van de oorlog (Ares), Venus de godin van de liefde (Aphrodite), Mercurius de boodschapper (Hermes), Neptunus de god van de zee (Poseidon). Religie was in Rome sterk verbonden met de staat: offers aan de goden waren een staatsaangelegenheid, en de hogepriester — de pontifex maximus — was de keizer zelf.
De religieuze verering van de keizer als goddelijk wezen. Keizers werden na hun dood vaak officieel vergoddelijkt door de senaat. Sommige keizers, zoals Caligula en Domitianus, eisten al bij leven goddelijke verering. De keizerscultus bond het rijk samen: overal in het rijk werd geofferd aan de genius (beschermgeest) van de keizer, wat een daad van politieke trouw was.
Naast de staatsgodsdienst floreerden tientallen andere religies in het rijk: de Egyptische cultus van Isis, de Perzische Mithrasdienst, het jodendom. Al deze religies werden in principe getolereerd zolang ze de openbare orde niet verstoorden en de trouw aan de keizerscultus erkenden.
Het christendom ontstond in de provincie Judea. Jezus van Nazareth (ca. 4 v.Chr.–30 n.Chr.) predikte een boodschap van liefde, vergeving en het Koninkrijk Gods. Na zijn kruisiging door de Romeinse gouverneur Pontius Pilatus verspreidden zijn volgelingen zijn leer over het rijk. Paulus van Tarsus was daarin de sleutelfiguur: hij reisde van Antiochië tot Rome en stichtte gemeenschappen in heel het Middellandse Zeegebied.
De christenen stonden voor een probleem. Ze weigerden te offeren aan de Romeinse goden en aan de keizerscultus. Voor de Romeinen was dat niet alleen religieuze ongehoorzaamheid — het was politiek verzet. Christenen werden vervolgd, soms sporadisch en lokaal, soms grootschalig. De vroegste christelijke martelaren stierven onder Nero (64 n.Chr.) en later onder Decius en Diocletianus.
Maar het christendom groeide door, ondanks de vervolgingen. In 313 n.Chr. gaf keizer Constantijn I het Edict van Milaan uit, dat alle religies vrij verklaarde en aan de christenen hun bezittingen teruggaf. Nog geen zeventig jaar later, in 380 n.Chr., verklaarde keizer Theodosius het christendom tot de enige toegestane staatsgodsdienst van het rijk. De omwenteling was compleet.
Zie hierboven. De weigering van de christenen om aan de keizerscultus mee te doen, was de voornaamste reden waarom zij werden beschouwd als een gevaar voor de openbare orde. Andere religies werden getolereerd omdat ze de politieke autoriteit van de keizer niet in vraag stelden.
Waarom werden de christenen vervolgd terwijl andere vreemde religies dat niet werden? Wat maakte hen anders in Romeinse ogen? Denk aan de keizerscultus en de politieke betekenis van religie in Rome.
Tijdlijn van het christendom in het Romeinse Rijk: geboorte Jezus (ca. 4 v.Chr.) — kruisiging (ca. 30 n.Chr.) — zendingsreizen Paulus (40–60 n.Chr.) — vervolging onder Nero (64 n.Chr.) — Edict van Milaan: Constantijn (313 n.Chr.) — Theodosius verklaart christendom staatsgodsdienst (380 n.Chr.).
De Romeinen waren geen groot origineel kunstenaars in de Griekse zin: ze waren magistrale ingenieurs en bouwers. Ze namen de Griekse artistieke vormen over en combineerden die met Etruskische bouwtechnieken — de boog en het gewelf — om iets te creëren wat volledig nieuw was: bouwwerken op een schaal en met een functionaliteit die de wereld voordien niet had gezien.
De grootste technische innovaties in de Romeinse architectuur waren de boog, het gewelf en de koepel. Met de rondboog konden Romeinse architecten en ingenieurs veel grotere overspanningen maken dan de Grieken met hun rechtlijnige bouw. Het Pantheon in Rome (herbouwd ca. 125 n.Chr. onder Hadrianus) heeft een koepel van 43,3 meter doorsnede die bijna 1.900 jaar lang de grootste ongewapende betonnen koepel ter wereld bleef.
De aquaducten voerden vers water over tientallen kilometers naar de steden. Rome had op zijn hoogtepunt elf aquaducten die dagelijks meer dan een miljoen kubieke meter water leverden voor de openbare badhuizen, de fonteinen en de privéwoningen van de rijken. De Pont du Gard in het zuiden van Frankrijk, een Romeins aquaduct van drie verdiepingen hoog, staat vandaag nog.
Het Colosseum (officieel het Flavisch Amfitheater) werd voltooid ca. 80 n.Chr. Het bood ruimte aan ongeveer 50.000 toeschouwers en had een ingenieus systeem van gangen, openingen en luifels om het publiek snel te laten in- en uitstromen. Architecten van de 20ste eeuw beschouwden het als een rechtstreeks model voor moderne sportstadions.
Waar de Grieken hun standbeelden idealiseerden — gladde, perfecte lichamen die meer op goden leken dan op mensen — waren de Romeinen realisten. Portretbeeldhouwkunst was bijzonder populair: Romeinse buste-portretten beelden mensen af met rimpels, afhangende wangen, een kale schedel of een veelzeggende blik. Het zijn psychologisch overtuigende kunstwerken die het individu toonden zoals hij was.
Voor historisch belang springt de Zuil van Trajanus (113 n.Chr.) er uit. Een 30 meter hoge marmeren zuil, omhulst door een 200 meter lang spiraalvormig reliëf dat de twee veldtochten van Trajanus in Dacië afbeeldt. Het is onze rijkste beeldbron voor het Romeinse leger.
Triomfbogen markeerden militaire overwinningen en dienden als monumentale poorten in de stad. De Boog van Titus (ca. 82 n.Chr.) herdenkt de verwoesting van Jeruzalem. De Boog van Constantijn (315 n.Chr.) is het best bewaarde voorbeeld en staat nog steeds in Rome.
De Romeinen namen het Griekse theater over maar maakten het toegankelijker en populairder. Terwijl het Griekse theater streefde naar een diepe religieuze en filosofische ervaring, was het Romeinse theater meer gericht op vermaak. Populaire genres waren mime (komische stukjes met dans, acrobatiek en goochelen), pantomime (dansende vertelling van mythologische verhalen) en de komedie van auteurs als Plautus en Terentius. Tragedies in de stijl van Griekse dramaturgen bestonden ook, maar trokken minder publiek dan de luchtigere genres.
Twee grote bouwwerken. Links: doorsnede van het Colosseum met de ondergrondse gangenstelsels (hypogeum), de tribunes en het systeem van bogen. Rechts: doorsnede van het Pantheon met de koepel en het oculus (de cirkelvormige opening van 9 meter in de top). De afmetingen worden aangeduid.
In geen enkele andere beschaving uit de Oudheid waren massaspektakels zo centraal in het publieke leven als in Rome. Elke stad van enige omvang had een amfitheater of een circus. De grote spelen in Rome waren gratis — betaald door de staat of door rijke weldoeners die daarmee politieke populariteit kochten.
Latijn voor "brood en spelen". Een uitdrukking van de dichter Juvenalis die bekritiseerde hoe de Romeinse keizers de stedelijke bevolking tevreden hielden met gratis voedsel (graan) en gratis vermaak. De uitdrukking is tot op vandaag in gebruik om te beschrijven hoe een overheid de bevolking politiek passief houdt.
De populairste sport van Rome waren niet de gladiatorenspelen maar de wagenrennen. Het Circus Maximus in Rome kon tot 250.000 toeschouwers herbergen — het grootste sportspectakel dat de antieke wereld kende en tot in de moderne tijd slechts overtroffen door enkele enorme Indiase religieuze bijeenkomsten. De renners reden met door twee of vier paarden getrokken wagens zeven ronden om de lang smalle baan.
De renners vertegenwoordigden een van de vier factiones (partijen): de blauwe, groene, rode en witte. Deze partijen waren meer dan sportclubs: ze hadden supporters, vermogen, politieke connecties en soms ook straatbendes. De Blauw-Groene rivaliteit kon uitlopen op straatgevechten. Favoriete renners werden gevierd als popsterren. Een succesvolle wagenmenner kon enorme rijkdom vergaren.
De gladiatorenspelen (munera) hadden een eerwaardige, rituele oorsprong: ze werden aanvankelijk gehouden ter ere van gestorven aanzienlijken, als een soort dodenwedstrijd. Maar in de late Republiek en het Keizerrijk werden ze een massaspektakel georganiseerd door keizers en rijke mecenassen om politieke goodwill te winnen.
Gladiatoren waren in de meeste gevallen slaven, krijgsgevangenen of ter dood veroordeelden. Maar er waren ook vrijwilligers die kozen voor het gevaarlijke maar lucratieve beroep. Ze werden opgeleid in speciale scholen (ludi) door trainers die hun investering wilden beschermen: dode gladiatoren waren verloren kapitaal. De meeste gevechten eindigden niet met de dood — schattingen suggereren dat slechts één op de tien gevechten fataal was voor de verliezer.
Er waren verschillende types gladiatoren, elk met eigen wapens en stijl. De murmillo droeg een Gallische helm en was zwaar bewapend. De retiarius vocht met een net en een drietand, bijna ongewapend maar snel. De secutor was de klassieke tegenstander van de retiarius, met een gladde helm zodat het net er niet in bleef hangen. De provocator droeg een harnas en een langwerpig schild.
Links: tekeningen van de vier hoofdtypes gladiatoren (murmillo, retiarius, secutor, provocator) met hun wapens en uitrusting. Rechts: luchtperspectief van het Circus Maximus in Rome, met aanduiding van de capaciteit (250.000 toeschouwers), de spina (de middenas), en de startboxen.
Letterlijk "Romeinse vrede". De periode van relatieve rust en stabiliteit binnen de grenzen van het Rijk, die traditiegetrouw wordt gesitueerd van de ambtsaanvaarding van Augustus (27 v.Chr.) tot de dood van Marcus Aurelius (180 n.Chr.) — een tijdspan van ruim twee eeuwen. Buiten de grenzen bleef het onrustig, maar binnenin het Rijk waren grote oorlogen zeldzaam.
De Pax Romana was geen absolute vrede. Aan de grenzen waren er voortdurend schermutselingen, veroverings- en strafexpedities. In de provincies barstten sporadisch opstanden los (de Joodse opstand van 66–73 n.Chr. is het bekendste voorbeeld). En de politiek in Rome zelf kon bloedig zijn: keizers werden vermoord, burgeroorlogen flakkerden op.
Maar vergeleken bij wat eraan voorafging en wat erna volgde, was het een periode van ongekende stabiliteit. En die stabiliteit had directe economische gevolgen.
Wanneer er geen grote oorlogen zijn, kunnen kooplieden veilig reizen. De Romeinse wegen waren niet alleen militaire infrastructuur: ze waren handelsroutes. Op de zee beschermde de Romeinse vloot de scheepvaart tegen piraten. Een koopman kon van Londinium (het huidige Londen) naar Alexandria in Egypte reizen zonder een staatsgrens over te steken, met één munt te betalen, in het Latijn of Grieks te communiceren en bescherming te genieten van het Romeinse recht.
Die eenvormigheid was economisch goud waard. Handel groeide. Steden bloeiden. Luxeproducten circuleerden. Ambachten specialiseerden zich: het aardewerk uit Noord-Afrika (terra sigillata) was goedkoop en van gelijke kwaliteit en bereikte alle hoeken van het rijk.
De Pax Romana was ook een periode van demografische groei. De bevolking van het Rijk steeg van mogelijk 45 miljoen ten tijde van Augustus tot misschien 65–70 miljoen onder de Antonijnen. Dat was mede het gevolg van betere voedselzekerheid en minder verlies van mensenlevens door grote binnenlandse oorlogen.
De Pax Romana duurde van 27 v.Chr. tot 180 n.Chr. Daarna werd het in het Rijk steeds onrustiger. Welke factoren zouden de Pax Romana zijn geëindigd kunnen hebben? Denk aan de economie, het leger en de politieke instabiliteit.
Oorzaak-gevolgschema (stroomdiagram) dat het verband visualiseert tussen de Pax Romana en de economische bloei: stabiliteit → veilige handel → eenvormige infrastructuur → groei → welvaart → bevolkingsgroei. Naast het schema een grafiek die de bevolkingsgroei van het Rijk toont van 27 v.Chr. tot 180 n.Chr.
Het West-Romeinse Rijk viel in 476 n.Chr. Maar Rome stierf niet: het leefde voort in de talen, het recht, de architectuur, de kalender en de plaatsnamen van Europa. Nergens is de continuïteit van de antieke beschaving zo duidelijk voelbaar als in de sporen die Rome in het dagelijks leven heeft nagelaten.
Het Latijn stierf nooit volledig. Het evolueerde over de eeuwen in de verschillende Romeinse provincies tot de Romaanse talen: Italiaans, Frans, Spaans, Portugees, Roemeens, Catalaans en tientallen andere. Samen spreken vandaag meer dan 900 miljoen mensen een taal die rechtstreeks afstamt van het Latijn. In woorden als "nation", "libre", "justice" of "animal" herken je het Latijn nog onmiddellijk.
Het Latijn zelf bleef als geleerde taal in gebruik tot ver in de middeleeuwen en Renaissance. Wetenschappers schreven in het Latijn, de Kerk gebruikte het Latijn in de liturgie, en Europees recht werd tot in de 18de eeuw vaak in het Latijn opgesteld.
Het Belgische burgerlijk wetboek, de Europese rechtstraditie en het Angelsaksische "civil law"-systeem zijn allemaal diep schatplichtig aan het Romeinse recht. Concepten als eigendomsrecht, contractrecht, het principe dat een beschuldigde onschuldig is tot het tegendeel bewezen is, het onderscheid tussen privaat- en publiekrecht — al deze fundamenten van ons rechtssysteem gaan rechtstreeks terug op het Romeinse ius civile en later de grote codificatie van keizer Justinianus in de 6de eeuw (het Corpus Iuris Civilis).
De boog, de koepel en de triomfboog zijn rechtstreekse erfenissen van de Romeinse bouwkunst. Kerkgebouwen van de vroegchristelijke basilica tot de kathedralen van de middeleeuwen baseerden hun plattegrond en overwelving op Romeinse modellen. De grote bogen van de Parijs metro, de koepel van het Amerikaanse Capitool en triomfbogen in Parijs en Brussel — ze zijn allemaal Romeinse herhalingen.
In België staan nog tastbare Romeinse sporen: resten van Romeinse wegen (een groot deel van de huidige verbindingswegen volgt Romeinse tracés), Romeinse forten en de stadskern van Tongeren (het antieke Atuatuca Tungrorum), de oudste stad van België, gesticht door de Romeinen.
Julius Caesar hervormde de Romeinse kalender in 46 v.Chr. tot de Juliaanse kalender — een systeem van 365 dagen met om de vier jaar een schrikkeljaar. Paus Gregorius XIII verfijnde dat systeem in 1582 tot de gregoriaanse kalender, die wij vandaag nog gebruiken. De structuur — twaalf maanden, een schrikkeljaar — is Romeins.
Ook de namen van onze maanden zijn Romeins:
Talloze plaatsnamen in Europa verraden een Romeinse oorsprong. In België is Tongeren het meest bekende voorbeeld: het antieke Atuatuca Tungrorum. Brussel zou zijn naam ontlenen aan een Latijnse nederzetting (Brosella of Broeksele). In Engeland verraadt het achtervoegsel -chester of -caster een Romeinse castra (legerkamp): Manchester (Mamucium), Lancaster, Winchester. In Duitsland verwijst het achtervoegsel -burg of namen als Keulen (Colonia Claudia Ara Agrippinensium) naar Romeinse vestigingen.
Welke Romeinse elementen herken je in jouw dagelijks leven? Denk aan de taal die je spreekt, de kalender die je gebruikt, de architectuur in je stad, de rechten die je hebt. Noteer minstens drie concrete voorbeelden en leg uit hoe ze teruggaan op Rome.
Kaart van Europa met aanduiding van Romaanse taalgebieden (rood), steden met Romaanse naam (sterren), en Romeinse wegtracés die nog bestaan (gele stippellijnen). Ingezet: maandnamen met hun Latijnse etymologie en een foto van de Hadrianuswal en de Tongerse stadsomwalling.
Lees onderstaande reeks begrippen en leg voor elk het verband uit met de Pax Romana. Bouw daarna een volledige redenering op: hoe leidde de Pax Romana stap voor stap tot economische bloei?
Tip: gebruik de structuur "Omdat er vrede was, konden … Dat leidde ertoe dat …" om je oorzaak-gevolgketen op te bouwen. Schrijf minstens vijf zinnen.
Beschrijf de fasen van de territoriale uitbreiding van Rome. Gebruik de onderstaande punten als steiger en vul elk punt aan met een datum, een sleutelevent of een naam.
Tip: maak een schetskaart met zes stadia en kleur elk veroverd gebied in. Dat maakt het verband tussen de fasen visueel.
Blanco omtrekkaart van het Middellandse Zeegebied en Europa, waarop leerlingen de zes fasen van de Romeinse territoriale uitbreiding kunnen intekenen en inkleuren.
Je hebt al eerder de standenmaatschappijen van het oude Egypte en het klassieke Griekenland bestudeerd. Vergelijk die nu met de Romeinse standenmaatschappij.
Tip: maak een vergelijkingstabel met drie kolommen (Rome, Egypte, Griekenland) en rijen voor elk vergelijkingspunt. Dat maakt de overeenkomsten en verschillen meteen zichtbaar.