Hoofdstuk 3
Coördinaten en situeren

De aarde is een enorme bol. Om een plek op die bol te kunnen aanduiden, hebben geografen een slim systeem bedacht: ze verdelen de aardbol met denkbeeldige lijnen. Die lijnen bestaan niet echt — je ziet ze niet in de natuur — maar ze zijn op elke globe en elke wereldkaart afgebeeld. Samen vormen ze het geografisch coördinatenstelsel.

Er zijn twee soorten lijnen: breedtegraden (horizontaal, van oost naar west) en lengtegraden (verticaal, van pool naar pool). Samen vormen ze een raster, zoals een schaakbord dat over de globe is gelegd. Elke snijpunt van een breedtegraad en een lengtegraad is een uniek punt op aarde.

Breedtegraden (parallellen)

Breedtegraden zijn denkbeeldige cirkels die parallel aan de evenaar lopen. Daarom heten ze ook wel parallellen. Ze lopen van oost naar west om de gehele aardbol heen. De evenaar is de langste breedtegraad: hij ligt precies in het midden van de aarde, op gelijke afstand van de Noord- en Zuidpool.

Breedtegraden worden gemeten in graden (°) vanaf de evenaar. De evenaar zelf is 0°. Van de evenaar naar de Noordpool loopt de meting van 0° tot 90° noorderbreedte (NB). Van de evenaar naar de Zuidpool loopt ze van 0° tot 90° zuiderbreedte (ZB). De Noordpool is dus 90°NB, de Zuidpool is 90°ZB.

Hoe verder je van de evenaar, hoe kleiner de breedtecirkel wordt. Bij de Polen krimpen ze tot een punt.

Lengtegraden (meridianen)

Lengtegraden zijn denkbeeldige halve cirkels die van de Noordpool naar de Zuidpool lopen. Ze snijden de breedtegraden overal loodrecht. Elke lengtegraad verbindt beide Polen met elkaar. Omdat ze van pool naar pool lopen, worden ze ook wel meridianen genoemd — van het Latijnse woord voor “middagzon”, want op alle punten van dezelfde meridiaan is het gelijktijdig middag.

Lengtegraden worden gemeten in graden (°) vanaf de nulmeridiaan. De nulmeridiaan loopt door de wijk Greenwich in Londen (Groot-Brittannië) en is vastgelegd als referentiepunt door internationale afspraak in 1884. Vanaf de nulmeridiaan (0°) loopt de meting naar het oosten van 0° tot 180° oosterlengte (OL), en naar het westen van 0° tot 180° westerlengte (WL). De lijn van 180° ligt in de Stille Oceaan en heet de datumlijn.

Niet alle breedtegraden zijn even belangrijk. Een aantal lijnen heeft een speciale betekenis, omdat ze samenhangen met de stand van de zon of met astronomische fenomenen. Je vindt ze terug op elke globe en wereldkaart.

De evenaar — 0°

De evenaar verdeelt de aardbol in twee helften: het noordelijk halfrond (alles boven de evenaar) en het zuidelijk halfrond (alles onder de evenaar). Op de evenaar is de zon het hele jaar door bijna recht boven het hoofd zichtbaar: de daglengte is er altijd ongeveer twaalf uur, dag en nacht zijn er gelijk.

De keerkringen — 23,5°NB en 23,5°ZB

De aardas staat niet rechtop, maar is licht gekanteld — precies 23,5° ten opzichte van een loodrechte lijn. Daardoor staat de zon, afhankelijk van het seizoen, soms recht boven het noorden van de evenaar en soms recht boven het zuiden.

• Kreeftskeerkring (23,5°NB): op de dag van de zomerzonnewende (21 juni) staat de zon precies recht boven de Kreeftskeerkring. Dit is het noordelijkste punt waar de zon ooit loodrecht op de aarde schijnt. Noord van deze lijn staat de zon nooit recht boven het hoofd.
• Steenbokskeerkring (23,5°ZB): op de dag van de winterzonnewende op het noordelijk halfrond (21 december) staat de zon recht boven de Steenbokskeerkring. Dit is het zuidelijkste punt waar de zon loodrecht valt.

De zone tussen beide keerkringen heet de tropen. Hier is het het hele jaar warm en staat de zon altijd hoog aan de hemel.

De poolcirkels — 66,5°NB en 66,5°ZB

De poolcirkels liggen op 66,5° ten noorden en ten zuiden van de evenaar. Binnen de poolcirkels — dat wil zeggen, dichter bij de Polen — zijn er dagen in de zomer waarop de zon 24 uur lang niet ondergaat (middernachtzon) en dagen in de winter waarop de zon 24 uur lang niet opkomt (poolnacht). Hoe dichter bij de pool, hoe meer zulke dagen per jaar.

De datumlijn — 180°

De datumlijn loopt over de lengtegraad van 180°, precies aan de andere kant van de aardbol t.o.v. de nulmeridiaan. Wie deze lijn van west naar oost oversteekt, gaat één dag terug in de kalender; wie van oost naar west oversteekt, gaat één dag vooruit. De datumlijn loopt door de Stille Oceaan en wijkt op sommige plaatsen af van de 180e meridiaan om eilandgroepen aan dezelfde kant van de datumlijn te houden.

Nu je weet wat breedtegraden en lengtegraden zijn, kun je leren hoe je ze leest en schrijft. Een coördinaat bestaat altijd uit twee getallen: eerst de breedtegraad (NB of ZB), dan de lengtegraad (OL of WL). Samen geven ze de exacte positie van een plek op aarde aan.

Schrijfwijze

De standaard schrijfwijze is als volgt:

• Schrijf eerst de breedtegraad, dan de lengtegraad.
• Voeg na het getal de richting toe: NB (noorderbreedte), ZB (zuiderbreedte), OL (oosterlengte) of WL (westerlengte).
• Gebruik het graadje-teken ° achter het getal.
• Scheid breedtegraad en lengtegraad met een schuine streep of een komma.

Voor dit vak werken we met een nauwkeurigheid van 1°: we ronden af op het dichtstbijzijnde hele getal. Dat is voldoende voor het lokaliseren van steden en continenten op wereldschaal.

Voorbeelden van coördinaten

Hieronder staan enkele bekende steden met hun coördinaten op 1° nauwkeurig:

• Brussel (België): 51°NB / 4°OL — op de Kreeftskeerkring vlak boven de 50e breedtegraad, iets oostelijk van de nulmeridiaan.
• Parijs (Frankrijk): 49°NB / 2°OL — iets zuidelijker dan Brussel, dicht bij de nulmeridiaan.
• Rome (Italië): 42°NB / 12°OL — aanzienlijk zuidelijker dan België, en verder naar het oosten.
• Cairo (Egypte): 30°NB / 31°OL — in Noord-Afrika, dicht bij de Kreeftskeerkring.
• New York (VS): 41°NB / 74°WL — op vergelijkbare breedtegraad als Rome, maar ver ten westen van de nulmeridiaan.

Let op: het kruispunt van de Kreeftskeerkring met de nulmeridiaan heeft als coördinaat 23,5°NB / 0°. Dat punt ligt midden in de Sahara, in Mali.

Absolute en relatieve situering

Er zijn twee manieren om de ligging van een plek te beschrijven:

Absolute situering is de precieze ligging in het coördinatenstelsel: je geeft de breedtegraad en de lengtegraad. Dit is het geografische adres van een plek. Voorbeeld: Brussel ligt op 51°NB / 4°OL.

Relatieve situering is de ligging ten opzichte van andere bekende plaatsen of elementen: je beschrijft een plek in relatie tot iets anders. Voorbeeld: Brussel ligt ten noorden van Parijs, ten zuiden van Amsterdam en ten westen van Köln.

Om te kunnen situeren, moet je de grote onderdelen van de aardbol kennen: de zeven continenten en de vijf oceånen. Een continent is een grote, aaneengesloten landmassa. Een oceåan is een enorme massa zout water die continenten van elkaar scheidt.

De zeven continenten

• Europa: klein continent in het westen van Eurazië. Ligt grotendeels op het noordelijk halfrond. Ten westen: Atlantische Oceaan; ten noorden: Noordelijke IJszee; ten zuiden: Middellandse Zee; ten oosten: grenst aan Azië (Oeralgeberg en Kaspische Zee).
• Azië: het grootste continent. Strekt zich uit van ca. 10°ZB tot 80°NB en van 25°OL tot 180°OL. Grenst in het westen aan Europa en Afrika, in het oosten aan de Stille Oceaan, in het zuiden aan de Indische Oceaan.
• Afrika: het op één na grootste continent. Ligt zowel op het noordelijk als op het zuidelijk halfrond; de evenaar snijdt er dwars doorheen. Omgeven door de Atlantische Oceaan (west), de Indische Oceaan (oost) en de Middellandse Zee (noord).
• Noord-Amerika: het derde grootste continent. Ligt op het noordelijk halfrond, westelijk van de nulmeridiaan. Grenst in het westen aan de Stille Oceaan, in het oosten aan de Atlantische Oceaan, in het noorden aan de Noordelijke IJszee.
• Zuid-Amerika: ten zuiden van Noord-Amerika, gescheiden door het Panamakanaal. Ligt grotendeels op het zuidelijk halfrond, westelijk van de nulmeridiaan. Grenst in het westen aan de Stille Oceaan en in het oosten aan de Atlantische Oceaan.
• Australië / Oceanië: het kleinste continent (Australië zelf) met omliggende eilandgroepen. Ligt op het zuidelijk halfrond, oostelijk van de nulmeridiaan. Grenst in het westen aan de Indische Oceaan en in het oosten aan de Stille Oceaan.
• Antarctica: het zuidelijkste continent, gelegen rondom de Zuidpool. Vrijwel volledig bedekt door een ijskap. Omgeven door de Zuidelijke Oceaan.

De vijf oceånen

• Stille Oceaan (Pacifische Oceaan): de grootste en diepste oceaan. Ligt tussen de westkust van Amerika en de oostkust van Azië/Australië.
• Atlantische Oceaan: de tweede grootste oceaan. Scheidt Amerika van Europa en Afrika. De nulmeridiaan loopt er deels doorheen.
• Indische Oceaan: de derde grootste oceaan. Ligt ten zuiden van Azië, ten oosten van Afrika en ten westen van Australië.
• Noordelijke IJszee (Arctische Oceaan): de kleinste oceaan. Ligt rondom de Noordpool, omgeven door Europa, Azië en Noord-Amerika.
• Zuidelijke Oceaan (Antarctische Oceaan): omringt Antarctica en ligt ten zuiden van de andere oceånen.

Je hebt al gezien dat je een plek absoluut kunt situeren met coördinaten. Maar vaak is relatieve situering makkelijker te begrijpen en communiceren. In het dagelijks leven zeggen mensen niet “ik woon op 51°NB / 4°OL” — ze zeggen “ik woon ten noorden van Brussel, vlak bij de N1.”

Relatieve situering gebruikt referentiepunten: dingen die je al kent, en die je als anker gebruikt om een nieuwe plek te beschrijven. Die referentiepunten kunnen windrichtingen zijn, maar ook nabijgelegen steden, oceanen, rivieren, gebergten of landsgrenzen.

Windrichtingen als referentie

De meest gebruikte manier van relatief situeren werkt met de vier windrichtingen: noord (N), oost (O), zuid (Z) en west (W), en de tussenrichtingen noordoost, zuidoost, enz. Je beschrijft de positie van A ten opzichte van B:

• Parijs ligt ten zuiden van Londen.
• Spanje ligt ten zuidwesten van België.
• Japan ligt ten oosten van China.

Topografische referentiepunten

Naast windrichtingen kun je ook natuurlijke of geografische elementen gebruiken als referentiepunt:

• Oceanen en zeeën: “België grenst in het westen aan de Noordzee.”
• Rivieren: “Luik ligt aan de Maas.”
• Gebergten: “Zwitserland ligt ten noorden van de Alpen.”
• Landen of regio’s: “België ligt tussen Frankrijk, Nederland, Duitsland en Luxemburg.”

België relatief gesitueerd

Laten we België als voorbeeld nemen:

Absoluut: België ligt op ca. 49,5–51,5°NB en 2,5–6,5°OL.

Relatief ten opzichte van buurlanden: België grenst in het zuiden aan Frankrijk, in het noorden aan Nederland, in het oosten aan Duitsland en Luxemburg. In het noordwesten grenst België aan de Noordzee.

Relatief ten opzichte van Europa: België ligt in het noordwesten van Europa, ten noorden van het Massif Central (Frankrijk), ten westen van de Rijnvallei. Het land ligt dicht bij de Atlantische Oceaan en is een van de dichtstbevolkte regio’s van Europa.

De aarde is een bol. De enige manier om haar oppervlak helemaal correct weer te geven is een globe: een kleine bol waarop landen, oceanen, hoeken en afstanden allemaal in de juiste verhouding staan. Maar een globe past niet in je boekentas, en je kunt er geen klein gebied groot op uittekenen. Daarom maken we platte kaarten.

En daar zit een probleem. Je kunt een bol nooit perfect plat maken zonder iets te vervormen. Probeer maar eens een sinaasappelschil plat op tafel te drukken: ze scheurt of plooit. Net zo moet een kaartenmaker kiezen wat hij correct wil houden en wat hij laat vervormen.

Wat gaat er verloren?

Bij het platmaken van de aarde kunnen drie dingen vervormd raken:

• Oppervlaktes: gebieden kunnen te groot of te klein lijken in vergelijking met de werkelijkheid.
• Hoeken (vormen): de echte vorm van een land of continent kan uitgerekt of platgedrukt worden.
• Afstanden: de afstand tussen twee punten kan op de kaart langer of korter lijken dan ze in werkelijkheid is.

Geen enkele platte kaart kan deze drie eigenschappen tegelijk correct weergeven. Een kaartenmaker kiest dus altijd: voor een zeekaart om koersen uit te zetten wil je correcte hoeken; voor een kaart die landen eerlijk vergelijkt wil je correcte oppervlaktes.

Het Groenland-probleem

De bekendste platte kaart is de mercatorprojectie — je herkent ze aan het rechthoekige raster van rechte lengte- en breedtelijnen. Ze houdt de hoeken correct (handig voor navigatie), maar betaalt daar een prijs voor: hoe verder je van de evenaar verwijderd bent, hoe sterker de oppervlaktes worden opgeblazen.

Daardoor lijkt Groenland op een mercatorkaart even groot als heel Afrika. In werkelijkheid is Afrika ongeveer veertien keer groter dan Groenland! Groenland ligt namelijk dicht bij de noordpool, waar de vervorming het grootst is, terwijl Afrika rond de evenaar ligt, waar de kaart wel klopt. Wie alleen naar een mercatorkaart kijkt, krijgt dus een vertekend beeld van de werkelijke grootte van landen.